Merkizi asiadiki zimini keng,bayliqi mol bashqa memliketlerge oxshashla,wetinimizdimu nurghun milletler bar, xitayning ilan qilghini boyiche wetinimizdiki asasliq millet 13 bolup,buning ichidiki mushu ziminning esli igisi Uyghur bilen 1949-yilidin keyin tajawuz qilip kirip kopiyip san jehette mutleq ustunlukni alghan xitaylarni hisapqa almighanda,qalghan 11 millet oxshimighan tarixi sharaitlarda,oxshimighan sewepler tupeylidin Sherqiy Turkistanda olturaqliship yashap kelgen. Diniy,mediniyet,til we tarixiy qatarliq sewepler tupeylidin,bu oxshimighan milletler arisidiki munasiwetmu xuddi merkizi asiadiki bashqa ellerninglkige oxshashla gidirmash we murekkep. Men towende wetinimizdiki Turkiy milletliridin nopusi eng kop bolghan Uyghur we Qazaqni misal qilip sozlimekchimen.
Uyghur bilen Qazaqning qan-qerindash tuqqan millet ikenliki,til,mediniyet,din,orp-adet jehette nurghunlighan oxshashliqlarning barliqi hemmimizge melum. Tarixtin beri bu ikki milletning inaq-ittipaq otup,bir-birini yolep,morini-morige tirep jeng qilip kelgininingmu misali koptur, mesilen, eyni waqittiki Sadir palwan,Ela palwan bashchilidiki qozghilangchilar qurup chiqqan Ili xandanliqining Char Rosiye zulumidin qechip panah tilep kelgen Qazaqlarni qoghdash uchun kuchluk Char Rosiye bilen urush qilishtin waz kechmigenliki, otken esirde xitay zulumigha qarshi chiqqan batur Uyghur we Qaqzaq xelqining morini-morige tirep qan kechip kuresh qilip Sherqiy Turkistan jumhuriyitini qurup chiqqanliqi, Exmetjan Qasimi bilen Delilqan Sugurbayev(Qazaq) weIshaqbek Mononov(Qirghiz) qatarliq rehberler ottturisidiki,Gheni batur bilen Ekber batur(Qazaq) qatarliq milliy qehrimanlar otturisidiki dostluq we sebdashliq munasiwiti, Ghulja, Tarbaghatay,Altay qatarliq yerlerde Uyghur-Qazaqning birlishishidin nurghun yengi aililerning barliqqa kelishi... wehakazalar. Likin neq mushu ikki eng chong jenggiwar Turk milletliri otturisidiki inaqliq we hemkarliq,keyinki kunde xitayning kozige qadalghan miq,yurikige qadalghan xenjer, xitayning ixghaliyitini dawamlashturushigha bolghan eng chong xewp bolup qaldi. Xiaty elwette bundaq ittipaqliqqa yol qoymaydu we uni buzidu, emma qandaq qilishi kirek?
Ruslardin qalghan ornektin paydilinish kirek. Shuning bilen Uyghur nopusi ustunlukni igelligen Ili rayoni qazaq aptonom oblasti qilip qurup chiqip, quruq ostengge mirap qilip qazaqni olturghuzdi. Andin Uyghurgha paydisiz permanlarni xitay tuzup qazaq kattibashning aghzi arqiliq ilan qilsa, Qazaqqa ziyanliq siyasetni tuzup chiqip aptonom rayonning Uyghur reisi arqiliq ijra qildurdi. Arqidin xitay pitnichiliri Uyghurlar arisida pitne tarqitip "Qazaqlar Ilini ozining qiliwalmaqchi,bolsa aptonom rayonnimu tartiwalmaqchi" dise, Qazaqlar arisigha berip "Uyghurlar Ili Qazaq aptonom oblastini emeldin qaldurmaqchi,Qazaqlarni chiqiriwetmekchi" dep ighwa tarqatti.Netijide oz musteqilliqidin, armiyisidin,rehberliridin ayrilip ganggirap jan helekchilikide qalghan bu ikki millet tarixtiki kona xataliqini tekrarlap yene bir qetim pitne-ighwaning quli bolup,bu ziminni heqiqi idare qiliwatqan ishghaliyetchi xitayni untup, eksiche bir-biridin qizghinip,mewjut bolmighan hoquqning tamasini qilishqa bashlidi, arida ishenmeslik, gumanxorluq peyda bolup, xitaylarning dawamliq qutritishi arqisida bu xil xahish asta-asta kuchiyip mensitmeslik, chusenmeslik, kemsitish,hetta qismen ochmenlikke aylinishqa bashlidi. Yer igisi bolghan Uyghur milliti bilen yene bir milletni bir-birige zitmu-zit dushmen qilish usulini xitay bashqa yurtlardimu qollandi hem muweppeqqiyet qazandi,mesilen alayluq, atalmish Qizilsu Qirghiz aptonom oblasti,Bayingholin Monghol aptonom oblasti, Sanji Xuyzu aptonom oblasti, Tashqorghan Tajik aptonom nahiyisi,Chapchal shiwe aptonom nahiyisi....qatarliqlar.
Yenila Uyghur-Qazaq munasiwitige kileyli. Xitaylar Uygur bilen Qazaq arisigha bolgunchilik selishni bir minutmu toxtitip qoyghini yoq,1985-yili Urumchidki aliy mektep oqughuchiliri pilanliq tughutqa, yadro sinaqqa qarshiy turush we heqiqiy aptonomiye telep qilish uchun elip barghan namayishning asasi gewdisi Uyghur oqughuchilar bolup, yene xeli sandiki Qazaq oqughuchilarmu qatnashqan idi. Emma shu chaghdiki yerlik xitay kompartiye sekritari Wang Enmao telewizorda shu qetimliq namayishni ghaljirlarche eyiplewatqinidimu pitne toqup " bu qetim Qazaq oqughuchilarning ipadisi yaxhsi boldi, birmu Qazaq oqughuchi namayishqa qatnashmidi" diyishni untup qalmidi. Mushuninggha oxshash hile-mikir we pitne-pasatlar Uygur bilen Qazaq arisidiki naraziliq, ishenmeslik, mensitmeslikni teximu eghirlashturdi.
Awal Qazaq we Uyghur arisida mewjut boluwatqan bezi koz qarashlarni korup baqayli. Men bir qanche Qazaq ziyaliliridin ularning Uyghurgha bolghan koz qarishini sorighinimda, ular Uyghurlarni ozige tuqqan koridighinini,emma tarixtiki bezi ishlardin aghrinidighinini didi. Ichkirilep sorighinimda Osman batur qozlghilingi we 50-yillardiki Sawende partlighan Qazaqlar qozghilingining Uyghurlarning qollishigha erishelmiginidin, eksiche Seypidin bashchiliqidiki hokumetning basturushigha uchrighinidin aghrinidiken. Uning eytishiche Osman baturning bir qisim qoshunliri Chingxei tewesige chekinish yolida hazirqi Bayingholin taghliridin otkende hetta yerlik Uyghurlar xitay armiyisige masliship ularni tosashqa chiqqaniken. Men ulardin emise "altayda yuz bergen Osman bilen Delilqan otturisidiki qoralliq toqunushni kimdin korisiler" dep sorighinimda ular jawap birelmidi. Andin yene "1997-yili Ghuljidiki fewral qirghinchiliqida xitay terepte turghan Ili oblasti we Ghulja shehirining Qazaq bashliqliri putun Qazaq millitige wekillik qilalamdu "dep sorisam, ular "yaq" dep jawap berdi."Emise shu chaghda Qazaqlar nimishqa Uyghurlargha yardemleshmestin sukutte turdi,hetta beziliri xitayni qollidi?" dep sorisam, uzun sukuttin kiyin ular oz millitining menpeitini qoghdash uchun shundaq bolghanliqini didi.Men buning hemmisi Rus we xitaylarning bolgunchilikining netijisi ikenliki, Seypidinmu shu xitaylarning buyruqini ijra qilidghan bir qorchaq ikenlikini, oz waqtida Osman qoshunlirini tosushqa chiqqan Uyghurlarningmu xitay teripidin qaymuqturulghan bir qisim nadan kishiler ikenlikini, ularmu oz menpeiti uchun xitayning qoraligha aylinip qalghinini, xitayning bolgunchiliki netijiside hazir hemme millet ozining jan weswesisidela qalghanliqini didim. Shu qetimliq dialogtin keyin ular bilen mening aramda putunley bolmisimu xeli zor derijide chushinish hasil boldi. Uyghur bolush supitim bilen Uyghurlarning pikrini anglash pursitim teximu koptur.Uyghurlarmu omumiyuzluk Qazaqlarni tuqqan koridu, shuningdimu Qazaqlargha nisbeten nurghun renjish,qiydash hissiyatliri bar, mesilen,yuqurida eytip otkinimdek Ghulja Fewral qirghinchiliqi we otken yilqi 5-iyul Urumchi qirghinchiliqi qatarliq chong weqelerde Qazaqlarning biterep turuwalghinidin aghrinidu, yene Qazaqistan hokumitining xitay bilen yeqinliship, Uyghurlargha turluk cheklimilerni qoyup chetke qaqqinidin,hetta bezi Uyghur inqilapchilirini tutup xitaygha yandurup berginidin ghezeplinidu. Wetendiki Qazaqlarning biterep turuwelishigha kelsek,bu yuqirida eytip otkendek xitaylarning uzun yildin beriqi bolgunchilik qilishidin kelip chiqqan milliy hissiyatning suslishishi we exlaqiy mizanlarni chetke qaqqan halda elip berilghan "bashqilarning ishigha arilashmay oz beshingning ghemini ye" terbiyisining netijisidur. Qazaqistan hokumitining qilmishlirigha kelsek, meningche oz territoriyiside bir milyon etrapida Uyghur nopusi bar bir Turk elining bu ishlarni ozi xalap qilishigha ishenmeymen, shu hokumetmu xitayning tehdit besimi we menpeet qiziqturushi arqisida bu ishlarni qilishqa mejburdur. 2-dunya urushidin kiyin Turkiye hokumitining ozige kelip panahliq tiligen bir qisim Getlir armiyisi tewesidiki Turkistan diwiziyilirining qalduq eskerlirini besim astida Ruslargha mexpiy otkuzup berishimu mushuninggha oxshash xaraktirdiki weqedur.
Shuni tekitlep otimenki,yuquriqisi misalgha elip otkenlirim ikki millet arisidiki ilgiriki tarixlardin xewiri bar, yeshi bir qeder chong ademlerning pikri, emma hazirqi Uyghur we Qazaq yashlirichu? Ular tamamen xitayning bolgunchi pitne-ighwalirigha tolghan muhitta chong bolghan bir ewlat bolup, Turkiy millet we Turkistan digen uqumlardin,Uyghur-Qazaqning tarixtiki dostluqidin, bille elip barghan milli azatliq kureshliridin qismen yaki tamamen xewersizdur. Ikki milletning yashliri asasen berish-kelish qilmaydu, qarshi terepning mediniyiti we orp-adetlirige bolghan chushenchisi hetta ularning xitaygha bolghan chushenchisidinmu kemchil diyishke bolidu. Buning misali supitide hetta "Qazaqlarmu musulmanmu?" yaki "Uyghurlarmu xetne qilamdu?" digendek kishini echinduridighan hamaqetlerche soallarning soralghinini anglighanmen. Musteqilliqtin kiyin Qazaqistanning dolet uniwersal kuchining zoriyishigha egiship milliy iptixarliq tuyghusi birdinla koturulup ketken Qazaq yashlirida showinizimchiliq eqimi peyda bolushqa bashlap, oz tarixini kopturidighan, bashqa milletlerni mensitmeydighan xahish eghirlashqa bashlidi. Meningche del mushu musteqil Qazaqistanning bir idiyiwi tayanch kuch supitide mewjut bolushi, wetinimizdiki Qazaqlarning, bolupmu Qazaq yashlirining Sheriqy Turkistan musteqilliqighe bolghan telpunushni bara-bara suslashturup, ularning kallisida tedriji halda "bu Uyghurlaning ishi,biz bilen alaqisi yoq" digen idiyini peyda qildi. Shuning bilen ular arisida oziningmu xitay ishghaliyitining ziyankeshlikige uchrighuchi ikenlikini untup,"Uyghurlar qanunsiz ishlarni qilip hemmimizni aramida yashighili qoymidi" dep qaraydighan bir turkum kishiler peyda boldi (shexsiyetchilik we teghdirge ten berish nuqtineziri boyiche bu yerdiki "hemme aramliqni buzghuchi" xitay tajawuzchiliri untulup bir chetke chiqip qalghan). Emise Uyghur yashlirichu? Ularning neziride Qazaqlar xitay mediniyitige choqunidighan xitayperes,dini qarishi sus,meydani eniq emes bir millet. Bu Qazaqlar xitaylarning qollishida wetinimizning bay hem munbet shimaliy qismini igellep yatidu,idarilerdiki milliylargha berilgen xizmet sanini talishidu, Qazaqistan hokumiti we Qazaq milletchilirining yardimi arqiliq merkiziy asiada eng deslep Uyghur sodigerliri teripidin berpa qilinghan chegra sodisini peydinpey tartip alidu (bu yerde zimindin tartip bayliq,purset qatarliq hemmini kontrol qiliwalghan xitay tajawuzchiliri yenila untup qelinidu). Mushundaq chusenmeslik,aghrinish we dushmenlik idiyisining kuchiyishige egiship, ikki millet ademliri asta-asta soghuqliship berish-kelish qilmaydighan, bir idaride ishlep we bir binada olturupmu sozleshmeydighan, sorunlarda ikki millet bir-birining fiziologiyilik tuzulushi,turmush adetliri,tarixi qatarliqlarni mesxire nishani qilghan yumur-chaqchaqlarnin sozlep oz-ara kemsitidighan halet shekillinishke bashlidi. Mekteplerde bolsa Uyghur we Qazaq oqughuchiliri chiqishalmaydighan, hetta oz-ara jengge-jidel qilidighan,biri bala-qazagha uchrap oliwatsa,yene biri dap chalidighan haletke yetti. Mana bu neq xitay tajawuzchilirining bizdin kutken netijisidur.
Deslepki qedemde unum korgen xitay hakimiyiti kiyinki qedemde emdi nime qilar?
Xitay hakimiyetliri oz ichidiki isyanlarni basturghanda ezeldin awal qattiq qolluq siyaset ishlitidu, bu aqmighanda andin sulih qilidu yaki hile-neyreng bilen bolgunchilik elip baridu we yaki qarshi terepning diqqitini buraydu. Otken yili 5-iyul qirghinchiliqidimu xelqara jemiyetning ghayet zor besimigha duch kelgende xitay hakimiyiti derhal Sherqiy Turkistandiki xitay kuchmenlirini qutritip we qorallandurup kochigha chiqirip Uyghurlarni qirghuzdi hem arqidin esker chiqirip ularni tosush arqiliq dunya jamaitige xuddi bu bir meydan ikki millet arisidiki toqunushtek,xitay hokumiti bolsa qutquzghuchidek yalghan tesir peyda qilmaqchi boldi.Mana bu ularning diqqetni burash usulidur. Hemmimizning korginidek, Osh pajiesidin kiyin esli bu pajiesning pilanlighuchisi bolush mumkinchiliki nahayiti yuqiri bolghan Rosiye axirida ikkila terep yalwuridighan qutquzghuchigha aylandi. Buningdin ilham alghan xitaymu mushundaq peskesh oyunni oynimaydu dep kimmu kesip eytalaydu?
Eger Uyghurlarning kurishi kuchiyip xitaylar ozi asanliqche besiqturalmaydighan bir derijige barsa we yaki xitaygha xelqara jemiyet aldida bir oyun korsitish zoruriyiti tughulsa, Beijingdiki xitay meslihetchiliri we "xitay ijtimaiy penler akadimiyisi" diki atalmish mutexesislerning mushundaq bir pilanni otturigha qoyushi ehtimalgha tolimu yeqin. Uyghur bilen Qazaqning munasiwiti yirikliship mushunchilik halgha kelgen bir ehwalda buni emelge ashurush tolimu asan -- kimliki namelum bir ochum "Uyghur" zorawanliri Qazaq mehellisige kirip olturup,ot qoyup we Qazaqlargha qarshi shuar yezip qoysa we yaki uning eksiche kimliki namelum bir ochum "Qazaq" zorawanliri Uyghur mehellisige kirip olturup,ot qoyup,Uyghurlarni haqaretleydighan shuar chaplisa... boldi, shuning bilen ish putidu, Oshtiki qanliq pajie wetinimizde tekrarlinidu, axirida ikkila millet xitaydin yardem telep qilidu, xitay hakimiyiti bolsa qoghdighuchi hamiy supitide otturigha chiqip Uyghurning,Qazaqning,Qazaqistan hokumitining,hetta xelqara jemiyetning minnetdarliqigha erishidu, eng muhimi Uyghur bilen Qazaqtin ibaret bu ikki chong milletni xoritish hem bir-birige tigh koturidighan dushmenge aylandurush arqiliq ozige bolghan tehditni kichiklitidu (mushularni oylisammu tenim shurkinidu).
qozghilang qerindishimgha rexmet. bek yaxshi yizilghan tema iken. bu tema goya mini yengidin oyghatti.
90- yillarning bashlirida dostlirim bilen kürüshkili bezen SHERQİ TÜRKİSTAN unvirsitige barattim, bezen olturushlarda bulup qalattim. ene shundaq vaqitlarda ishiktin bir qazaq kirse biz bilen kari bolmay eng bulungdiki bir qazaq bilen qürüshetti ve undin kiyin bizler bilen kürüshetti. kiyin anglishimche qazighistan musteqil bolghandin kiyin uyghurlargha qiz bergen yaki oylengen qazaqlardin bezilirining bizni pes kürüp ajriship ketkenlikini anglighan, ichim achchiq bolghan idi.
türkiyege kelsem bu yerdiki qazaqlar bilen uyghurlarning otturisidimu munasivet yoq iken. iysa yüsüp alip tekinler qurghan SHERQİ TÜRKİSTAN kochmenler dernigimu qazaqlarning qulida iken. kishiler bilip yaki bilmey qazaq dernigi deydiken. yilda birer qetim osman baturni xatirligendin bashqa bir ishi yoq iken. bolsimu tilgha alghuchiligi yoq. turkiyedimu qazaqlar bilen uyghurlar chiqishalmay, bir qetim jedel chiqip uyghur tayaqmu yigen iken.
bu temimu manga bek tesir qildi. biz bundaq mesililerdimu eqlimizni tapsaq bolghudek. bu temini bir amallar bilen vetenge kirgüzüsh kerek.
bügünki künde bizler teripimizdin yizilghan birer qur xetmu chuqum diqqet bilen yizilishi kerekki, hergizmu bolgünchilikke sevep bolup qelish ihtimali bolmaslighi kerek.
men millitimdin pexirlinimen.
Yollan'ghan waqti 2010-7-28 20:29
| Téma yollighuchining yazmilirinila körüsh
Yollan'ghan waqti 2010-7-29 02:27
| Téma yollighuchining yazmilirinila körüsh
Yollan'ghan waqti 2010-7-29 02:59
| Téma yollighuchining yazmilirinila körüsh
