RFA Xewerliri 2010.07.29

Jewrim

Xitay hökümiti uyghur élida meschitlerdiki zakat we sediqighimu qol uzatmaqta

Muxbirimiz shöhret hoshur
2010-07-29

Xitay hökümiti uyghur élida meschitlerni kontrol qilishni yildin - Yilgha kücheytmekte. Ötkenki yillarda meschit bashqurushta, meschitlerni sirttin nazaret qilishni asasi métod qilghan bolsa, emdilikte, meschitning ichige singip kirip bashqurushni asasi métod qilmaqta. Buning netijiside, meschitte oquluwatqan xutbighila emes, meschitning kassisidiki zakat we sediqighimu qol uzatmaqta. Melum bolushiche, xitay hökümiti qarimay shehiride yéqinda yéngi belgilime chiqirip, meschitlerde toplanghan zakat we sediqilerni bashqurushni öz üstige éliwalghan. Nöwette meschit bashqurush heyiti zakat we sediqini her qandaq bir ish üchün ishletmekchi bolsa, choqum hükümetning alaqidar organlirining testiqini élish kérek.

AFP Photo
Sürette ürümchide xitay herbiliri meschit munarida küzetchilik qilmaqta

Biz bu ehwalni éniqlash üchün, qarimay sheherlik diniy ishlar idarisigha téléfon qilduq. Mesul xadim mezkur tüzümning yolgha qoyulghanliqini ispatlash bilen birlikte, bu tüzümning yolgha qoyulushigha jamaetning seweb bolghanliqini bayan qilmaqta.

Emma, qarimay shehiridiki melum bir meschitning imami, bu tüzümni jamaet telep qilmighanliqini, eksiche hökümetning özi tüzüp chiqqanliqini؛ hazir héyt - Namazlarda chüshidighan pulning udul hökümetning kassisigha chüshidighanliqini bildürdi.

Közetküchiler mezkur tüzümning, hükümetning uyghurlargha ishenmeslikidin hem uyghur rayonining muqimliq weziyitidin xatirjem bolalmaywatqanliqi seweblik kélip chiqqanliqini perez qilishmaqta.

Melum bolushiche, xitay hökümiti bu tüzümni nöwette sinaq teriqiside qarimayda yolgha qoyghan. Eger bu tüzümge jamaettin qattiq bir qarshiliq kelmigen we ijra qilish mumkin bolghan ehwalda, mezkur tüzümini pütün uyghur rayonida yolgha qoymaqchi. Nöwette uyghur diniy zat we siyasiy közetküchilerning endishe qiliwatqini, meschittiki pulning qoldin kétish mesilisi emes, muhimi xitay hökümitining meschitning ishlirigha ichkirilep ariliship, meschitning pakliqi we ibadetning toghriliqigha dexli qilishidur.

Jewrim

Xitayning " shinjang xizmiti" toghrisidiki orunlashturushining heqiqiy nishani néme?

Muxbirimiz gülchéhre
2010-07-29

Xitay kompartiyisi merkizi komitétning bu yilqi "shinjang xizmiti" söhbet yighinidin kéyin, xitay hökümiti uyghur élide shinjangni muqimlashturush we güllendürüsh, xelqni béyitip chégrini mustehkemlesh" isitratégiyisi boyiche uyghur élide bir qatar tedbir hem orunlashturushlarni élip barmaqta, bu tedbir hem siyasetlerning tüpki nishani néme? buning uyghur xelqi bilen qandaq menpeet toqunushi bar? chetellerdiki uyghur ziyaliyliri hem paaliyetchiliri mezkur mesililer heqqide mulahiziler yürgüzmekte.

AFP Photo
Sürette xitay köchmen ishchilar qumulda «uyghur élini güllendürüsh» üchün ishlimekte

Xitay hökümiti bu yil - 5 Ayda échilghan xitay kompartiyisi shinjang uyghur aptonom rayonluq - 7 Nöwetlik komitéti - 9 Omumiy yighinida 2020 - Yiligha barghanda uyghur élide mutleq namratliq ehwalini asasiy jehettin tügitidighanliqi heqqide wede bergen idi.

Buninggha mas halda xitay hökümiti " shinjangni muqimlashturush, we güllendürüsh, xelqni béyitip chégrani mustehkemlesh " istiratégiyisi boyiche, uyghur élide xelq turmushini yaxshilashni muhim nuqta qilghan, ishqa orunlashturush we ijtimaiy kapalet sistémisini öz ichige alghan saheler boyiche tedbirlerni qollanmaqta shundaqla bu jehette élip bériwatqan bir qatar orunlashturushlirini " xelq turmushigha ehmiyet bergendila el rayini mujessemleshtürgili bolidu" dep izahlimaqta we buning nishani uyghur élidiki "her millet xelqini uyghur élidiki islahat hem tereqqiyatning netijiliridin heqiqiy behriman qilish" dep körsetmekte.

Xitayning uyghur élidiki teshwiqat wasitilirining beziliri xitayning uyghur élide xelq turmushini östürüsh jehette saheler boyiche türlük tedbirlerni qollinishni, "uyghur élidiki chongqur qatlamlarda hel bolmighan mesililerning hel qilinishida ümid peyda boldi" dep köptürse, beziliri yene " hel bolushqa tégishlik muhim texirsiz mesililer hel bolupla qalmastin, xelqning ishenchisini ashurdi, xelqning qelbini mujessemleshtürdi" démekte.

Halbuki közetchiler, bir qisim uyghur ziyaliylar shundaqla uyghur paaliyetchiler bolsa, - 5 Iyul weqesidin kéyin arqa - Arqidin uyghur élide yolgha qoyuwatqan bu xil halqima tereqqiyat tedbirlirining esli meqsitining körünüshtikidek anche güzel emeslikini, bu siyasetler arqiliq xitayning yetmekchi bolghan nishani bilen uyghur xelqining menpeeti otturisida ötkür toqunush barliqini mulahize qilmaqta.

Bu heqte aldi bilen washingtonda paaliyet qiliwatqan uyghur paaliyetchiliridin élshat ependining köz qarshlirini angliduq.

Amérikidiki uyghur alim doktor erkin sidiq ependi bolsa, xitayning nöwette uyghur élige qiliwatqan tuyuqsiz ghemxorluqlirining tégidiki shumluqlarni ashkarilidi.

Dunya uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit bolsa, xitayning - 5 Iyul weqesidin kéyin uyghur élide yürgüzüwatqan barliq siyasetlirini emeliyette "uyghurlarni basturush jinayetlirining xelqaragha yenimu pash bolushigha qarshi qollanghan köz boyamchiliq we uyghurlardin hürküp ketken xitaylarni uyghur élige kélishke righbetlendürüsh "ni meqset qilghan dep körsetti.

Xitay hökümitining," shinjangning muqimliqi,uzaq muddetlik emnliki üchün ünümlük tedbir "dep teriplewatqan xelq turmushi qurulushi pilanlirining heqiqiy nishani we buning uyghur xelqining menpeeti otturisidiki toqunush heqqide bir qisim uyghurlarning köz qarashlirini anglidinglar.

Jewrim

Pen xungshyang: "merkizi hökümet alahide rayon asasiy qanuni modélini oyliship béqishi kérek"

Muxbirimiz mihriban
2010-07-29

Biz tünügünki programmimizda," ottura jenub milletler uniwérsitéti"ning dotsénti pen xungshyangning xitaydiki yerlik aptonomiye qanun belgilimiliri heqqidiki maqalisining, deslepki bölümi, "xitayda heqiqiy aptonomiye hoquqliri qararlashturulmighanliqining sewebliri" qismini anglatqan iduq. Bügünki programmimizda muxbirimiz méhribanning teyyarlishida, maqalining dawami xitayda aptonomiye hoquqlirini kapaletke ige qilishning aldinqi sherti xitayning "asasiy qanuni" hem "milliy aptonomiye qanunigha tüzitish kirgüzüsh" qismini anglaysiler.

Pen xungshyang maqalisining kéyinki qismida, xitayda aptonomiye dep atalghan, emma hazirghiche aptonomiye hoquqliri heqiqiy kapaletke ige qilinmighan 5 aptonom rayonning " hoquq dairisini qanuni kapaletke ige qilishning aldinqi sherti, aldi bilen xitayning hazirqi dölet tüzülmisige özgertish kirgüzüsh ikenlikini otturigha qoyghan.

Pen xungshyang xitay döliti qurulghan 60 yil ichidimu, herqaysi aptonom rayonlarda, " aptonom rayonning özige xas yerlik qanun belgilimilirining tüzülüp bolalmasliqi hem jaylarda heqiqiy haldiki aptonomiye hoquqlirining emeliyleshmigenliki heqqidiki seweblerni izahlighandin kéyin, özining herqaysi aptonom rayonlarning yerlik qanun - Belgilimilirini tüzüp chiqishni kapaletke ige qilish heqqidiki layihisini mundaq nuqtilargha yighinchaqlighan.

" 1 - Aldi bilen " asasiy qanun" hem " milliy aptonomiye qanuni"gha tüzitish kirgüzüsh kérek. Yeni hazirqi memuri bashqurush tüzümini asas qilghan, merkizi hökümet bilen yerlik aptonom rayonlarning hoquq dairisi tüzümini, qanuniy belgilimiler asasida qanunlashturulghan merkez hem yerlikning hoquq dairisi tüzümige özgertish kérek. Yeni xitayning hazirqi dölet tüzülmisidiki "awwal testiqlash, andin yolgha qoyushni qarar qilish"tüzümini, " awwal herqaysi jaylarda sinap yolgha qoyush, andin omumlashturush" tüzümige özgertish kérek."

Aptor özining bu teklipni otturigha qoyush arqiliq yetmekchi bolghan nishanini chüshendürüp mundaq yazidu.

"Bu xil usulni qollanghanda, ilgiriki yillarda yüz bérip kéliwatqan, merkizi hökümetning menpeetini chiqish qilidighan, memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétidikilerning, herqaysi aptonom rayonlar yollighan aptonom rayonluq yerlik qanun belgilimilerge nisbeten, awwal dölet ishliri kabéntining testiqidin ötüshni saqlash, mesililerge peqet dölet menpeeti nuqtisidinla qarap, yerlikning teleplirini biraqla ret qiliwétishning aldini alghili bolidu. Shundaqla aptonom rayonlarning bu xil yerlik aptonomiye qanun - Belgilimilirini, öz yéride bir mezgil sinaq qilip yolgha qoyush arqiliq, yerlik aptonom rayonlarda dölet belgiligen qanun dairiside turup, özining yerlik hoquq - Menpeetlirini belgilep chiqish ishenchini urghutqili bolidu. Yerlik belgiligen qanun - Belgilimilerni awwal sinap yolgha qoyush pursiti yaratqili bolidu. Ene shu chaghdila xitaydiki " milliy aptonomiye qanuni " barghanche mukemmelliship, aptonom rayonlarning hoquq menpeetimu asasiy qanun dairisi ichide heqiqiy kapaletke ige bolidu. Buning üchün yenila xitayda hazir yürgüzülüp kéliwatqan " asasiy qanun"diki maddilargha tüzitish kirgüzüsh kérek. Döletni siyaset boyiche emes, belki qanun boyiche bashqurushni emelge ashurush kérek."

" 2 - Bundin kéyin merkizi hökümet bilen yerlik aptonom rayonlarning hoquq dairisi hem menpeetige chétilidighan mesililerde, xelq qurultiyi dölet belgiligen " asasiy qanun" hem " milliy aptonomiye qanuni"diki maddilargha asasen, öz aldigha musteqil qarar chiqirishni emelge ashurush kérek. Hazir yolgha qoyuluwatqan, xelq qurultiyi qarar élishtin burun, awwal dölet ishliri kabéntidiki munasiwetlik bashliqlarning ruxsitini élish tüzümini emeldin qaldurush kérek. "

"3 - Merkizi hökümet bilen yerlik aptonom rayonlar otturisidiki menpeet munasiwitide, choqum uzun muddet ünüm béridighan ortaq meydan hazirlinishi kérek. "

Aptor bu teklipni otturigha qoyushtiki sewebni mundaq izahlighan:

"Merkizi hökümet bilen yerlik aptonom rayonlar oxshimaydighan menpeet obyékti. Merkizi hökümet mesililerni hel qilishta her waqit pütün dölet menpeetini chiqish qilidu, halbuki yerlik aptonom rayon bolsa, ashu aptonom rayonning menpeeti nuqtisidin mesililerni tehlil qilidu. Ene shundaq bolghan iken, yerlikning iqtisadiy menpeeti hem siyasiy hoquq mesilisige chétilidighan mesilide, merkizi hökümet yerlik aptonom rayonlargha qarita siyasiy jehettin ishinish, iqtisadiy jehettin menpeet bérish, milliy aptonomiye qanunida belgilengen nizamlargha emel qilishi kérek. Ene shu chaghdila merkez bilen yerlikning menpeet munasiwitide, uzun muddetlik eminlik berpa qilghili bolidu."

Aptor maqalisining xulase qismida, bu 60 yildin buyan xitay dölitide, herqaysi aptonom rayonlarning yerlik qanun - Belgilimilirining téxiche tüzülüp bolunmasliqini we yerlik aptonom rayonlarning heqiqiy aptonomiye hoquqining emeliyleshmigenlikini, ochuq - Ashkara halda xitay kommunist partiyisining sewebidin bolghan démigen bolsimu, emma herqaysi aptonom rayonlar tüzgen qanun - Belgilimilerning "dölet ishliri kabénti"," merkizi hökümet rehberliri"ning testiqlimighanliqi sewebidin yolgha qoyulush imkaniyitige érishelmigenlikini otturigha qoyghan.

"Hazirghiche talash - Tartish boluwatqan mesililer, merkizi hökümetning muhim mesililerde memuri jehettin höjjet chüshürüsh, ruxset bérish, buyruq chüshürüsh, bikar qilish usullirini qollinip, döletning aptonomiye qanunida belgilengen qanunlargha xilap haldiki heriketlerde bolghanliqida ipadilenmekte. Netijide yerlik aptonom rayonlarning döletke sunghan teklipliri köpinche chaghlarda merkizi hökümetning testiqlishidin ötmey ijra qilinish imkaniyitige érishelmidi!"

Aptor yene, xitay merkizi hökümet rehberlirige, xitaydiki hazirqi 5 aptonom rayonning yerlik aptonomiye qanun - Belgilimilirini belgileshte, xitaydiki alahide rayon dep atalghan " xongkong" hem " awmin"de hazir yolgha qoyuluwatqan" alahide rayon asasiy qanuni" modélini oyliship béqishni tewsiye qilghan.

" Eger kompartiye rehberlikidiki merkizi hökümet, memliketlik xelq qurultiyi, dölet ishliri kabéntidiki muhim rehberler, ehmiyet bérip, herqaysi aptonom rayonlardiki xelq qurultayliri birlikte, xongkong hem awminning yerlik asasiy qanunidiki belgilimilerdin örnek élip, qalghan besh aptonom rayonning yerlik qanun - Nizamlirini tüzüsh ishigha kirishse, ishinimenki, memlikitimizde " yerlik aptonomiye qanun - Belgilimiliri"ni tüzüsh ishini 5 yilgha qalmayla tamamlighili bolidu."

Jewrim

Nenjinde yüz bergen chong partlash ishchilar qaidige xilap meshxulat qilghanliqtin bolghanmu?

Muxbirimiz weli
2010-07-29

29 - Küni iyul küni nenjin téléwiziye istansisi plastik zawutida shiddetlik partlash yüz bergen orundin körünüsh we anglitish bériwatqanda, téléwizor ségnalliri birdinla toxtap qaldi we shuningdin bashlap, xitayning eng chong uchur wastisi bu heqte dölet ichige uchur bérishni toxtatti. Emma chetel uchur wastiliri bu weqeni dawamiliq ashkarilawatidu.

AFP Photo
Sürette nenjing plastik zawati partilishidin bir körünüsh
Shinxua agéntliqi7 - Ayning 28 - Küni éngliz tilida, nenjin plastik zawutida etigen saet 10 da partlash yüz berdi, ishchilar qaidige xilap meshxulat qilghanliqtin kélip chiqqan bu weqede 6 adem öldi, 300 adem yarilandi dep xewer qildi. Xitay merkizi téléwiziye istansisimu birleshme xewiride, nenjinde uchtumtut yüz bergen partlashta 12 adem öldi, köp adem yarilandi, dep xewer qildi.

Partlash pilastik zawutigha ulinidighan turubidin éqip ketken propélgha ot tutushqandin kéyin yüz bergen

Shuningdin kéyinla, nenjindiki hazirqi zaman téz géziti bu weqe heqqide tepsiliy xewer élan qildi. Uningda bayan qilinishiche, sabiq nenjin wenxochaw pilastik zawutigha qarashliq 4 - Zawutning jinling néft - Xémiye zawutigha ulinidighan turubidin éqip ketken propélgha ot tutushqandin kéyin shiddetlik partlash yüz bérip, biraqla ikki kilométir ariliqta yanghin kötürülgen. Nenjin changjyang deryasidiki ikkinchi chong köwrükke tutishidighan shisha kochisida bir balilar baghchisi, bir bashlanghuch mektep we bir kocha aptobusi weyran bolghan. Etrapni chala köygen gaz hédi qaplap ketken. Qatnash toxtighan.

Nenjinning sheher merkizidiki binalarmu sélkinp ketken, kochilarda patparaqchiliq bashlanghan. Terep - Tereptin ot öchürüsh aptomobilliri kélishke bashlighan. Nenjin shehiridiki 8 chong doxtorxanining hemmisi yaridarlarni qobul qilishqa bashlighan.

Xitay dölet ichige bu heqte xewer bérishni toxtatqan bolsimu, emma cheteller bu weqeni dawamliq ashkarilawatidu

Gérmaniye awazi radiosining bayan qilishiche, nenjin sheherlik téléwiziye istansisi neq meydandin körünüsh we anglitish bériip, yarilanghan kishilerdin hazirgha qeder 76 adem ölüp boldi, dep bayan qiliwatqanda, nenjin sheherlik partkomdin jiddiy buyruq kelgen, téléwiziye ségnalliri üzülgen. Shuningdin kéyin, xitayning besh chong uchur wastisi bu heqte dölet ichige xewer bérishni toxtatqan. Emma hazir xongkong uchur wastiliri we bashqa chetel uchur wastiliri bu weqeni dawamliq ashkarilawatidu.

Yarilanghan kishilerdin 259 adem ölüp bolghan

Xongkong uchur wastilirining bayan qilishiche, 29 - Iyol küni, özini nenjinlik dep atighan bir kishi yaxu intérnét toridiki tiwitér arqiliq, hazir xitay hökümiti nenjinde yüz bergen partlash weqesini meqsetlik halda yushuruwatidu, 5 - Ayda yüz bergen partlash weqesinimu xelqtin yushurup qalghan idi dep naraziliq bildürgen. Melum bir mexpiy organning xadimi, bu weqede yarilanghan kishilerdin 259 adem ölüp boldi, dep xewer qilghan.

Xewer bérishni toxtitish buyruqini jyangsu ölkilik partkom sékritari chüshürgen

Merkizi agéntliqi bügün, nenjin sheherlik téléwiziye istansisigha neq meydandin körünüsh we xewer bérishni derhal toxtitish heqqide buyruq chüshürgen we bu programmini orunlawatqan muxbirning ismini sorap tehdit salghan erbab del jyangsu ölkilik partkom sékritari lyang bawxua ikenlikini ashkarilidi.

Fransiye uchur wastilirining uqushiche, ölgen adem sani 400 din ashqan

Fransiye uchur wastiliri junggo yashlar géziti arqiliq nenjin pilastik zawutida yüz bergen partlashta ölgen adem sani 400 din ashqanliqini, yarilanghanlarning sani 500 din ashqanliqini éniqlighan.

Xitaygha nezer tor géziti ning xongkong uchurliridin neqil élip bayan qilishiche, nenjin gulu kochisidiki doxtorxanining bashliqi köyük bölümining xadimlirigha, ölgen ademlerni üch kündin kéyin élan qilish, emma pilastik zawutida yüz bergen partlash weqeside yarilanghan 90 ademning iz - Dérikini qilghan kishilerge hazir qan bériliwatidu dep jawab bérishni tapilighan.

Nenjindiki partlash weqesini dölet puqraliri ashkara tekshürüp éniqlash kérek

Xewerde bayan qilinishiche, xitaydiki meshhur senetkarlar hazir, nenjin pilastik zawutida yüz bergen partlash weqesini dölet puqraliri ashkara tekshürüp éniqlash teshebbusini otturigha qoyghan, bu teshebbus hazir intérnétte, tordashlar ara qizghin alqishqa érishmekte.

Jewrim

Türkiyidiki uyghur karxanichi nazim batuxan bilen söhbet - 1

Ixtiyari muxbirimiz erkin tarim
2010-07-29

40 - 50 Yil burun öz wetinini tashlap chetelge qéchishqa mejbur bolghan uyghurlar bügünki künde dünyaning herqaysi jaylirida igilik tiklep karxanichi bolushqa bashlidi. Bulardin biri hazir qeyseri sanaet rayonida turkistan makina namida zawuti bar nazim baturxan. Nazim batuxanning dadisi yüsüp batuxan qeshqerning yopurgha nahiyiside tughulghan bolup, atning igirini yasap satidighan kishining oghli iken.

Photo: RFA
Sürette nazim batuxan zawutta

U 1960 - Yili afghanistangha, 1964 - Yili afghanistandin türkiyige kélip jaylashqan. U 1978 - Yilighiche türkiyide saet rémont ishliri bilen shughullanghan. 1980 - Yillarda bir kichik stanok mashinisi élip öyining hoylisida burma mix ishlepchiqirishqa bashlighan bolup, 1991 - Yili 5000 kwadirat métirliq zawut salghan. Zawutning qurghuchisi yüsüp batuxan 2004 - Yili 81 yashta wapat bolghan bolup, hazir zawutni chong oghli nazim batuxan bilen ghalip batuxan bashqurmaqta. Hazir uning zawutida 40 ishchi ishlewatqan bolup, 250 xil mix ishlepchiqirip türkiyidiki dangliq kariwat, safa, orunduq we üstel ishlepchiqiridighan zawutlargha satmaqta. Yüsüp batuxanning dadisi kommunist xitaylar bay déhqan dep pütün mal - Mülkini tartiwalghandin kéyin, héch nersisi yoq, 5 balisini élip türkiyige kelgen. U qandaq qilip igilik tiklep zawut igisi bolalidi? bu soalgha jawab tépish üchün biz karxanichi nazim batuxan bilen söhbet élip barduq.

Jewrim

Xitay chetellerdiki xitay tilidiki axbarat wastiliri yoli arqiliq qutratquluq qiliwatamdu?

Ixtiyari muxbirimiz kamil
2010-07-29

Kanadada chiqidighan siyasiy xaraktérdiki "makléans" zhurnilida,"tesir körsitish heqqide soallar" namliq maqale bésildi. Bu maqalide, béyjing dairilirining chetellerdiki xitay tilidiki axbarat wastilirini qolgha keltürüsh we ularni tizginlesh arqiliq, gherb dunyasigha singip kiriwatqanliqi, idéologiye jehettin gherb dunyasi bilen qarshilishiwatqanliqi bayan qilinidu. Charlié gillis teripidin yézilghan bu maqale, kanadaning montréal shehiride chiqidighan xitay tilidiki "muhajirlar waqti" géziti bilen falunggungchilargha mayil "uluq ira"géziti otturisidiki öz - Ara haqaret qilish dawasini bayan qilish bilen bashlinidu. Aptorning tilgha élishiche,mezkur dilogha mesul bolghan montréal yoqiri sot mehkimisi kanadada chiqidighan "muhajirlar waqti"gézitining xitayning teshwiqat organliri bilen zich alaqisi barliqini otturigha chiqarghan.

Charlié gillisning eskertishiche, dawada utturup qoyghan"muhajirlar waqti" gézitining igisi ju, shangxeyde chaqirilghan cheteldiki xitay tilida chiqidighan axbarat wastilirige,xitay hökümitining iqtisadi yardem bérishi namliq yighinda sözligen échish nutqida, "chetellerdiki xitay axbarat xadimlirining xitay dölitining ijabi obrazini qoghdash mejburiyitining bar"liqini otturigha qoyghan. Bu shexis yene "muhajirlar waqti" gézitining namida falunggungchilargha qarshi mexsus 4 san gézit chiqarghan we adette bu gézitning tirazhi 4 ming etrapida bolghan bolsimu, emma mexsus chiqirilghan bu 4 san gézitning herbir nusxisini 100 ming tirazhdin bésip, heqsiz taratqan. Yene kélip, falunggungchilargha qarshi bu mexsus san - Xitay hökümitining organ metbuati - "Xelq géziti" teripidin alahide xewer qilinghan. Mezkur gézitning yoqiriqidek sirliq heriketliri we yoshurun iqtisadi arqa tüwrüki kanada sot mehkimisining közidin qéchip qutulalmighan.

Aptor maqalisini dawamlashturup:"béyjing dairiliri kanadadiki xitay tilidiki axbarat wastilirini özining qutratquluq we tetür teshwiqat wastisige aylanduruwatamdu - Yoq? bu soalgha heyran qélish - Méningche oshuqche. Kanadadiki bir qisim öktichiler shimaliy amérikida chiqidighan xitay tilidiki axbarat wastilirige béyjing dairilirining singip kiriwatqanliqi we xelqaraliq axbarat wastilirining igilik hoquqliriningmu bara - Bara xitay kommunistlirining qoligha ötiwatqanliqi heqqide, uzun zamanlardin béri agahlandurup kelgenidi. Xitay dairilirining axbarat wastilirini sétiwélishi uyaqta qalsun, hetta ular yene, chetellerde özlirige sadiq axbaratchi xadimlarnimu paal yétishturmekte," dep yazidu.

U maqaliside, kanada jasusluqqa qarshi orginining bashliqi richard faddénning,xitay hökümitining kanadagha singip kirish tehditi heqqide kanadaliqlarni agahlandurghanliqinimu tilgha alidu. U maqaliside, xongkong géziti bolghan "shingdaw", "mingbaw" gézitliri we teywenge teelluq "dewir téliwiziye"sini öz ichige alghan, xitay tilidiki bir türküm axbarat wastilirining yéqinqi 10 ichide béyjing dairilirining qoligha ötüp bolghanliqi, bularning nöwette axbarat erkinliki prinsiplirigha éghir xilapliq qiliwatqanliqi qatarliqlarni eskertidu.

Charlié gillis kanadadiki nopuzluq zhurnal bolghan "makléans"zhurnilidiki bu maqaliside, kanada bixeterlik axbarat idarisining asiya rayonigha mesul sabiq emeldari michéal katsuyaning "xitay hökümitining ilkige ötken axbarat wastiliridin, erkin axbarat prinsiplirigha boysunushni telep qilish yaki shundaq xiyallarda bolushning özi - Ötüp ketken sebiliktur dégen sözlirigimu yer beridu. U maqalisini dawamlashturup: "chetellerdiki xitay tilidiki axbarat wastiliri, eger béyjing teshwiqat ministirliqi bilen dostluq munasiwiti qursa, ular xitay quruqluqidin kélidighan ghayet zor miqdardiki iqtisadi yardemdin behriman bolalaydu, eksiche bolghanda, béyjing hökümiti ularning iqtisadi menbesini haman késip tashlaydu. Hetta, özlirige qarita bir azla tenqidlesh pozitsiyiside bolghanlarni chetke qaqidu we ularning dekkisini béridu. Bu sewebtin chetellerdiki xitay tilidiki bu metbuatlar tibet qarshiliq körsetküchiliri, uyghur musteqilliq herikiti we falunggungchilarning mesilliride, béyjing dairiliri bilen oxshash meydanda turidu," dep yazidu.

U maqaliside, yuqiriqi metbuatlarning tibetliklerni tilgha alghanda, tibetlik bölgünchiler, kishilik hoquqni tilgha alghanda, atalmish kishilik hoquq dep ataydighanliqini alahide qisturup ötidu. U maqaliside, béyjing dairilirining gherb axbarat wastiliri bilen biwaste üzengge soqushturush, dölet ichidiki kishilik hoquq depsenchiliklirini pedazlash we dunyadiki bashqa diktator döletni qollashni heqiqaniy körsitish üchün, 6milyard 600 milyon dollar meblegh sélip, eljezire we amérikining s n n téliwiziye qanallirigha oxshash, 24 saet éngliz tilida programma tarqitidighan téliwiziye qanilini ishqa kirishtürgenliki, bu téliwiziye istansisining nöwette shimaliy amérika qiteside programma tarqitishni bashlighanliqini eskertidu.

Charlié gillis "makléans"zhurnilida élan qilghan maqalisining axirida, xitay emeldarlirining, gherb axbarat wastiliridin xitay xelqining béshini qaymuqturuwatidu, méngisini yuyuwatidu dep qorquwatqanliqini, buning üchün chetellerde körünüshte musteqil, emma astirittin xitay dairilirining tizginlishidiki axbarat organlirini qurushni hedep kücheytiwatqanliqini, eger xitay dairilirining gherb jamaitining dunya qarishini özgertishke urunushi muwappeqiyet qazansa, u zaman ularning, nöwette özliri bilen hemkarlishiwatqan guppangchilargha hem éhtiyaji qalmaydighanliqini alahide bayan qilidu.

Jewrim

8 - Nöwetlik gérmaniye - Xitay kishilik hoquq söhbiti bashlandi

Ixtiyari muxbirimiz ekrem
2010-07-29

1999 - Yilidin buyan élip bériliwatqan, yilda bir qétim ötküzilidighan gérmaniye - Xitay kishilik hoquq söhbitining 8 - Nöwetliki 7 - Ayning 28 - Küni bérlinda bashlandi. Gérmaniye metbuatliridiki xewerlerge asaslanghanda, bu qétimqi söhbetning asasi mezmuni xitaydiki ölüm jazasi we uyghur, tibet mesilisi bolghan.

Bu qétimqi söhbet ikki dölet tashqi ishlar ministirliqi xadimlirini asas qilghan halda élip bérilghan. Xitay tereptin tashqi ishlar komitéti wekilidin sirt, diniy ishlar tarmaqliri, az sanliq millet ishliri xadimliri hem aliy xelq sot mehkimisi wekillirimu qatnashqan.

Gérmaniye dolqunliri radiosining 28 - Iyuldiki " ölüm jazasi we kishilik hoquq mesilisi gérmaniye - Xitay kishilik hoquq dialogining asasi témisi" namliq xewirige asaslanghanda, gérmaniye fédiral hökümiti kishilik hoquq orginining mesuli markus ependi bu qétimqi söhbette, xitayning uyghurlar we tibetliklerge qarita yolgha qoyuwatqan basturush siyasitini eyibligendin bashqa, ölüm jazasini emeldin qaldurushni tekitligen.

Markus ependi ölüm jazasi mesilisi üstide toxtalghanda, ölüm jazasini emeldin qaldurushning xitaygha nispeten uzun muddetlik ghaye ikenlikini, héch bolmisa hazir, qoramigha yetmigenler we 70 yashtin halqighanlargha ölüm jazasi bérishni cheklesh kéreklikini tekitligen.

Uyghurlar we tibetlikler mesilisi üstide toxtalghanda markus ependi mundaq dégen: " gérmaniye hökümiti xitayning zémin pütünlikige hörmet qilidu. Xitay hökümitining zorawanliq jinayetlirini qanun boyiche bir terep qilish hoquqi bar. Emma, biz shuni éniq tekitleymizki, zorawansiz siyasiy heriketler basturushqa uchrimasliqi lazim. Bizning qarishimizche, xitay hökümiti derijidin tashqiri qattiq basturush tedbirlirini qollanmaqta. Biz bu xil qilmishlargha qoshulmaymiz".

Xewerde 2008 - Yili tibette, 2009 - Yili uyghur wetinide yüz bergen weqeler eskertilgen bolup, " 5 - Iyul weqesi"din ikki kün kéyin, gérmaniyining hazirqi bash ministiri anjila merkil xanim ürümchidiki qanliq qirghinchiliqqa qarita inkas bildürgen idi.

Bu qétimqi dialogqa qarita, gérmaniye uyghur ayalliri komitétining reisi gülnar xanim köz qarashlirini bildürüp, uyghurlarning öz heq - Hoquqliri üchün élip bériwatqan küreshlirining, haman bir küni uyghur millitini armanigha yetküzidighan asasi amil ikenlikini eskertti.

Gérmaniye dolqunliri radiosi muxbiri matiyas bölingérmu oxshash köz qarashni tekitligen bolup, uning bildürüshiche, xitay - Gérmaniye otturisidiki bu xil dialogning hazirgha qeder körünerlik bir netijisi bolmighan. Bundin kéyinmu bolushi natayin iken. Ilgiri gérmaniye tereptin xitay bilen bolghan dialog wezipisini üstige alghan güntér noke ependi, gérmaniye tashqi ishlar ministirliqigha we bash ministirgha xitay bilen bolghan söhbette kishilik hoquq mesilisini choqum otturigha qoyushni tekitlep kelgen iken. Biraq hazir bu wezipige teyinlengen, xitay bilen 8 - Nöwetlik kishilik hoquq dialogigha qatnashqan markus ependi bolsa, uninggha qarighanda köp yumshaq bolup, xitaygha dostane muamilide bolghan. Muxbir yatiyas ependining éytishiche, bu künlerde xitayning kishilik hoquq weziyitide ijabiy bir özgirishning wujudqa chiqishini kütkili bolmaydiken.

Gérmaniye bilen xitay otturisida kishilik hoquq dialogidin bashqa, qerellik halda élip bériliwatqan qanun dialogimu bar. Qanun dialogining meqsiti, xitayda qanunlarning ijra qilinishini kapaletke ige qilishning yolliri, sotning adil höküm chiqirish wezipisi, puqralarning heq - Hoquqini qoghdash qatarliq mezmunlar orun alghan. Emma qanun dialogi yolgha qoyulghili uzun yillar bolghan bolsimu, xitayda qanunning toghra ijra qilinishi héchqachan kapaletke ige bolmighan. Gérmaniye siyasiyunliri, bu jehette xitaydin köp ümidsizlengenlikini bayan qilip maqaliler élan qilghan.

Jewrim

Qazaqistan uyghur metbuatining tarixi tatar alimining köz qarashliri

Ixtiyari muxbirimiz oyghan
2010-07-29

Qazaqistandiki uyghurlarning metbuati uzun tarixqa ige. Ötken esirning 20 - Yilliridila uyghurlar tashkent, almuta sheherliride gézit we jurnallarni neshir qildurghan. Hazirmu qazaqistan jumhuriyitide bir qanche gézit we zhurnal tarqitilmaqta. Almutida yashaydighan tatar alimi munir érzin ottura asiya uyghur metbuat tarixini tetqiq qilghan alim bolup, almutadiki ixtiyari muxbirimiz oyghan mezkur mutexessis bilen uyghur metbuat tarixi heqqide sohbet ötküzdi.

Jewrim

Eyjishing tetqiqat merkizi gheyret niyazni qoyup bérishke chaqirdi

Muxbirimiz irade
2010-07-29

Béyjingdiki eyjishing tetqiqat merkizi bügün bayanat élan qilip, xitay hökümitini zhurnalist gheyret niyazni qoyup bérishke chaqirdi.
Ular bayanatida, gheyret niyazning, uyghur jemiyitidiki ijtimaiy mesililer, xitay we uyghur rayonidiki yétim balilar mesililiri, balilarning jinayet ötküzüsh mesililiri qatarliq muhim ijtimaiy mesililerge köngül bölüp kelgen shundaqla uyghur aptonom rayonluq hökümetni bu mesililer üstide jiddiy tedbir élishqa chaqirghan bir kishi ikenlikini bayan qilghan we gheyret niyazning hergizmu xitay sotliri qarilighandek "dölet bixeterlikige tehdit peyda qilghuchi" emes, eksiche döletning bixeterlikini heqiqiy himaye qilidighan insanperwer kishi ikenlikini qeyt qilghan.

Eyjishing tetqiqat merkizi bayanatining axirida uyghur rayonluq hökümetni we edliye orunlirini gheyret niyazni derhal qoyup bérishke chaqirghan.

Eyjishing tetqiqat merkizi bu bayannamisini xitay dölet kabinti, jamaet xewpsizlik ministirliqi we aliy sot mehkimisi qatarliq orunlarghimu yollighan.

Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchidiki bir sot mehkimisi uyghurbiz tor bétining bashqurghuchiliridin sabiq "shinjang iqtisad géziti" ning muxbiri gheyret niyazning chetel metbuatlirigha "5 - Iyul weqesi" ge munasiwetlik sezgür mesililerde pikir bayan qilghanliqini we maqale élan qilghanliqini ilgiri sürüp, uninggha döletning xewpsizlikige tehdit peyda qilish jinayiti békitip 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan idi.

Jewrim

Örkesh dölet: xitay chégrisidin kirishke yene urunimen

Muxbirimiz irade
2010-07-29
Tyenenmén oqughuchilar herikitining lidérliridin biri bolghan örkesh dölet bügün teywendiki bir yighinda özining xitaygha kirish urunushlirini dawam qilidighanliqini bildürgen. Roytérs agéntliqining xewer qilishiche, örkesh dölet ata - Anisini körüsh üchün xitaygha bérishtin hergiz waz kechmeydighanliqini éytiqan. U mundaq dégen : "men chégridin kirishke yene urunimen, ular méning ata - Anamni chetelge chiqqili qoymaydu, biz körüshmigili 21 yil boldi. Méni tutup ketsimu meyli, ata - Anam méni türmige körgili kelgende körüshsekmu hésab" dégen.

Roytérs agéntliqi bu heqtiki xewiride, xitay hökümitining tenenmén weqesige dair témilardin intayin éhtiyat qilidighanliqini, örkesh dölet eger xitaygha kelse tyenenmén weqesining xelqarada qaytidin qiziq témigha aylinip kétishidin ensireydighanliqini, shunga tyenenmén weqesi rehberlirining hélihem xitayning qara tizimlikide ikenlikini bayan qilidu.

Örkesh dölet ikki qétim xitaygha bérish üchün heriket qilghan, emma her ikki qétim qayturuwétilgen idi.

Jewrim

Xitayda ximiyiwilik madda qachilanghan 3000 bak deryagha éqip ketken

Muxbirimiz irade
2010-07-29
Xitayda ximiyilik madda toldurulghan 3000 ming bak deryagha iqip ketken. Xitayda yüz bergen éghir kelkün apiti seweblik bu baklar jilin shehiridiki ikki ximiyiwilik madda ambiridin jemiy 7000 bak sungxua deryasigha qarap éqip ketken iken. Xitay dairiliri bu baklarning 4000 ining boshliqini bildürdi.

B b s ning xewer qilishiche, bu baklardiki ximiyiwilik maddilarning sugha ariliship kétish éhtimaligha qarshi jilin shehiridiki 4 yérim milyon sheher ahalisini su bilen teminlesh toxtitilghan. Buning bilen ahaliler su sétiwélish üchün dukanlargha qarap éqishqa bashlighan.

Emma, peyshenbe küni xitay dairiliri sudin élinghan örnektin héchqandaq ximiyiwilik terkibning bayqalmighanliqini élan qilip, sheher ahalisini su bilen teminleshni eslige keltürgen. Hazirghiche 400 dek bak süzüwélinghan.

Ichkiri xitay ölkiliri hazir kelkün apitining tesirige uchrawatqan bolup, xitay xelq ishliri ministirliqining ashkarilishiche, 14 - Iyuldin bashlap hazirghiche xitay boyiche 40 milyon kishi apetning tesirige uchrighan. 333 Kishi ölgen, 300 kishi yoqap ketken. Biwaste iqtisadiy ziyan 52 milyard 660 milyon yüenge yetken.

Jewrim

Korlidiki bir zawutta meydangha kelgen partlashta 12 kishi yarilandi

Muxbirimiz irade
2010-07-29
Korlining yéngisheher yézisining yéngisheher kentidiki bir zawutta charshenbe küni chüshtin kéyin saet 3:50 etrapida zor partlash weqesi yüz bergen. Weqede 12 kishi yarilanghan. Igilinishiche, weqe yézidiki melum xurum paqiritish zawutida yüz bergen bolup, saqchi dairiliri weqening gaz tungi partlash sewebidin meydangha kelgenlikini bildürgen.

Saqchilarning bildürüshiche, hoylida éghirliqi 50 kilogram kélidighan suyuqlandurulghan gaz qachilanghan baktin 15 i bar bolup, bu baklarning 4 i partlighan. Partlashtin kéyin meydangha kelgen hararet tüpeyli zawuttiki xurumlarning 90 prsenti köyüp ketken.

Xongkongda chiqidighan ming baw gézitining xewer qilishiche, zawut igisi eyni waqitta qattiq partlash awazi chiqip, etrapni birdinla ot yalqunliri qaplap ketkenlikini, emma özining buning sewebini bilmeydighanliqini bayan qilghan.

Weqede yarilanghan 12 kishi hazir bayinghulin oblastliq xelq doxturxanisida jiddiy qutquzulmaqta iken.

Jewrim

Alahide meslihetchi robért iynxorn "xitay pursetpereslik qilmasliqi kérek"

Muxbirimiz irade
2010-07-29
Bügün amérika tashqi ishlar ministirliqining alahide meslihetchisi robért éynxorn amérikining iranning yadro mesiliside xitaygha bésim ishlitidighanliqini bildürdi. Birleshme agéntliqining xewer qilishiche, yéqinda robért éynxorn bashchiliqidiki bir heyet xitay, yaponiye we jenubiy koriye we ereb xelipilikini ziyaret qilidighan bolup, ular ziyaritide bu döletler bilen irangha bésim ishlitish we xewpsizlik kéngishide irangha imbargo qoyushning maqullinishi mesilisi üstide söhbet élip baridiken.

Alahide meslihetchi robért iynxorn muxbirlargha qilghan sözide, xitay iranning yadro mesiliside choqum öz mesuliyitini ada qilishi kérek dégen. Xewerde éytilishiche, xitayning irangha salghan meblighining köpliki, xitay yawropa karxaniliri irandin chékinip chiqqandin kéyin irangha kirip, yawrupa karxanilirining ornini élishni kütüp turuwatqan bolushi mumkin deydighan gumanni peyda qiliwatqan bolup, alahide meslihetchi robért éynxor sözide bu heqte toxtalghan. U: "biz xitayni xewpsizlik kéngishining daimiy ezasi bolush süpiti bilen öz mesuliyitini tonup yétishke, mesuliyatchan döletler iran bilen chigra ayrip soda munasiwetlirini toxtatqanda, ularning ornini igileshke urunmasliqqa chaqirimiz" dégen.

U xitayning mesilining muhimliqini tonup yétip, irangha bésim ishlitishi we yadro qorali yasimasliqqa qayil qilishi kéreklikini tekitligen. Igilinishiche, robért éynxorn bashchiliqidiki heyetning ziyariti kéler hepte bashlinidiken.