Herbir millet öz anatilini yaxshi bilishi kérek

Herbir millet öz anatilini yaxshi bilishi kérek

22/ 7/ 1429H  2008-yili 7- ayning 25- künidiki jume xutbisining omumi mezmuni

Nahayiti shepqetlik we méhriban allahning ismi bilen bashlaymen

Imam allah ta'alagha hemdu-sana peyghember eleyhissalamgha durutlar oqughandin kéyin jüme namizi oqush üchün kelgen yüz minglarche jama'etke:
"Herbir millet öz anatilini yaxshi bilishi kérek"  dégen mezmunda munularni tewsiye qildi:
I musulmanlar allahtin qorqunglar. Teqwadar bolunglar! Teqwadarliq insanni dunya-axirette bext - sa'adetke érishtüridu.
Islam ümmiti dunya milletliri arisida yüksek orun we mertiwige ige ümmet. Tarixtin biri islam dini dunyaning barliq medeniyet we hezaretlirige ijabiy tesir körsitipla qalmastin insaniyetni yüksek medeniyetke yétekligen muqeddes bir medeniyetke ige dindur.
Yéqinqi zamanlarda ümmet béshigha kélishmeslik, musiybetler arqimu arqa kélip bashqa milletlerning yopurulup kélip xiris qilishigha uchridi. Epsuski muqeddes dinimiz we musulmanlargha ziyankeshlik qilghanlar ejnebiyler bolghandin sirt özini musulmanlar qatarida sanap, musulmanche at qoyup, musulmanlar qebristanliqigha depne qilinghanlardindur.
Islam ümmitini bundaq bir xar-zebunliqqa élip bérishtiki seweblerning asasliqi shuki, ümmet hazirgha qeder özige bir yüksilish, tereqqiy qilish pilan layihisi tüzgini yoq. Islam ümmiti özining dini étiqadi, medeniyiti we örp-adetlirini ölchem qilghan halda bir tereqqiyat we yüksilish pilani tüzüp umumiy bir islahat élip bérishqa tolimu muhtaj. Shundaq bolghanda ümmet özining qeddini ruslap, dunya milletliri aldida igilik tikligen bolatti. Islam ümmitining étiqadi, medeniyiti bashqa din we milletlerde yoq alahide özgichiliki, tepekkuri,meniwi dunyasi we asasi mustehkemlikte tengdashsiz bir ümmet ikenlikini körsitidu.
Islam ümmiti bügünki künde bir lik, pütünlük we küch-quwwetke intayin muhtaj bir weziyette turghan ehwal astida milletning pütünlükini saqlaydighan muhim amil-seweblerdin, eqide ikenlikide shek yoq. Til bolsa yenggil sanashqa bolmaydighan birlik we küch amilidur. Medeniytimizni himaye qilishning amilliridin biri tildur. Til insaniyet tarixida insaniyet medeniyitini saqlap qélishta, güllendürüshte intayin chong rol oynaydu.

Til tepekkurning qorali bolupla qalmastin tepekkür barliqqa kilidighan muhim amildur. Til arqiliq insan özi keshp qilghan, igelligen maharet,rohiyettiki yükseklik, wijdaniy tereqqiyatta, öz kimlikini ispatlashta emeliy hesse qoshidighan muhim amildur. Til eqilning eyniki, tepekkurning muhim apratidur. Milletning tili bolsa medeniyet xezinisini baylashturidighan amildur. Til dégen sözlep turghuchi tepekkur, tepekkur bolsa ünsiz tildur.
Shunga deymizki, milletning tepekkuri, tili bilen bir-birige chemberches baghlanghan bolup, til milletning bayliqidur. Til milletning medeniyitini ewlattin -ewlatqa ulaydighan köwrüktur.
Köp tilliq dölet yaki weten bolsa, milletni éghir idé'ologiye krizisi ichide yashashqa mejburlaydu. Mustemlikichiler ezeldin mustemlike qilghan milletlerni ana tilidin ayrishqa pütün küchi bilen tiriship kelgen. Yaki bolmisa mustemlike milletlerde ölgen tillarni qaytidin tirildürüsh arqiliq ta'ipiwazliq, yurtwazliq shu'arlirini qozghap parchilap yoqutush siyasitini qollinip keldi.
Yuqirida insaniyet hayatida tilning neqeder muhimliqi üstide toxtalghan bolsaq, wehiyning tili bolghan olugh til(ereb tili) we uning milletning medeniyitini qayta qurush yolidiki orni bolsa dunyadiki janliq tillar ichide eng küchlük we qedimqi til hésablinidu. Allah quran kerimde quran kerimni öz himayiside saqlaydighanliqini tekitligenliki üchün ta qiyametkiche saqlinip istémaldin qalmay dawamlishidighan bir tildur.

Ereb tili grammatikisi, pasahet-balaghitide tengdashsiz bir til bolush süpiti bilen dunya tili bolushqa eng munasip tildur. Ehli islam ereb tilini öginishke her zaman we makanda bes-beste tirishiwatidu. Ereb tiligha bolghan bu dunyawi intilish ereb dunyasining siyasiy küchi, medeniyet salmaqliqidin emes belki insanlarning özining dini we eqidisige bolghan hérismenliki hemde bu til quran kerim tili bolghanliqi üchündur. Shu asasta barliq musulmanlar  ereb tilini özining ana tili süpitide öginidu. Beziler bu olugh tilni buzup yerlik shiwige özgertishke urunmaqta, bundaq teshebbuslar bazar tapalmaydu.

Shu heqiqet herbir insan éngida éniq bolishi kérekki, herbir shexs özining ana tilini puxta we pishshiq bilishi kérek. Tilning yoqilishi milletning yoqilishi démektur. Özini qedirleydighan millet héchqachan ana tilini xarlimaydu. Bashqa tillarni ana tilidin ewzel körmeydu. Chetel tiligha bek qattiq bérilip kétishning özi insanda milli kimlik éngini kémeytidu. Öz tilidin nomus qilish, chetelliklerning tilini öginishtin pexirlinish insandiki milli we rohiy gadayliqning delilidur.

Chetel tili peqetla insan üchün yardemchi amil bolushtin bashqa rol oyniyalmaydu. Chetel tili héchqachan ana til bedilige bolmasliqi kérek. Anatil ornigha bashqilarning tilini dessitishni xalighanlar tereqqiy qilmastin ziyan tartidu we milletning munqerz bolishigha ul hazirlighan bolidu, bundaq kishiler bir küni tarixning jawapkarliqigha tartilidu.

Mustemlikichilerning qollinip kelgen pilani mustemlikisi astidiki milletlerning tilini tamamen yoq qilish, egerde pütünley yoqitishqa közi yetmise ma'arip, pen-téxnika, iqtisat saheliridin yiraqlashturush arqiliq meqsitige yétishke urunup keldi. Bezi döletler mustemlikisi astidiki milletlerning tilini yoqitish bilen kupayilenmestin dini, medeniytigimu xiris qildi we qiliwatidu.
Tilidin ayrilghan milletler, tepekkuri, arzu-armanlirida ghéribliq hés qilish bilen birge ötmüshi bilen hazirining arisini üzüp qoydi. Netijide mewjudiytide heqiqiy ghéribliq weziyitige duch keldi.
Qaraydighan bolsaq, ma'arip saheside anatilini tashlap ejnebi tilni qollanghan millet meghlubiyet, ajizliq we chékinishtin bashqigha érishelmidi. Ana tilini tashlap bashqa tillar arqiliq arzu-armanlirigha yétishni xalighanlar maddiy we meniwi jehettin pewquladde chékinishke duch keldi we kéliwatidu. Ana tilini tashlap bashqa tillarni qobul qilghanlarni:
"Bilimsizlikni yoqitish üchün köz eynek taqiwalsa kupaye qilidighandek"
"Alim bolush üchün selle kiyiwalsa kupaye qilidighandek"Héssiyatta bolghanlargha oxshitish mumkin.

Ana tili arqiliq dunya milletliri aldida eng zamaniwi téxnika we tereqqiyatlargha érishken döletlerni körüsh anche qiyin bolmisa kérek. Bilish kérekki, milletler anatilini puxta ügünüsh arqiliq tereqqiy qilalaydu. Buningda sherqtiki we jenubi asiyadiki milletlerning hazirqi misali yéterlik bolsa kérek.

(Sherqte: yaponiye, malayshiya,koriye. Jenubi asiyada:pakistan, hindistan, bingal)
Xulase qilip éytimizki, til bir milletning mewjudiytining delilidur. Ana tilidin nomus qilidighanlar elwette milliti, wetinidin nomus qilidighanlardur. Ularning közige ejnebiylerning hemme nersisi chirayliq körünidu. Shularni ulughlaydu. Özini ulardin töwen, xar, ajiz sanaydu. Öz ana tilini puxta ögenmigen, étibar bermigen kishi yaki millet bashqilarning xizmetchisi bolushqa erziydu, bashqilarni özige xizmet qilduralmaydu.

Tereqqiyatning sherti bashqilarning tilini öginish emes. Belki barliq téxnikilarni anatiligha özgertishte. Barliq zamaniwi bilim, téxnikilarni anatilgha özgertkende keshpiyatchi, ijadiyetchi ewladlar köp chiqishqa türtke bolidu. Démek; anatilni qoghdash uninggha étibar bérish, milletni qoghdighanliq we uni himaye qilghanliq, öz ana wetinige hörmet qilghanliq we insaniyliq burchini ada qilghanliq bolup hésablinidu.
Allah hemmidin yaxshi bilgüchidur.

Menbesi _ http://www.islamhouse.com/p/169382

4 Baha sani