Osh pajiesidin wetendiki milletler munasiwitige nezer-2

qozghilang

Osh pajiesidin wetendiki milletler munasiwitige nezer-2

Yuqurida xitay ishghaliyiti astida turghan waqtimizdiki xitayning Osh pajiesini kopy qilish ehtimalini tesewwur qilip ottuq, emdi tesewwurimizni teximu yiraqlargha yurguzeyli --- tarixta otken nurghun wehshiy diktatorship impiriyilerge oxshash xitaynimu zawalliqqa yuzlendi deyli, neq xitayning ichki-tashqi eghir kirizislargha duch kelip jeni tumshuqigha kelgen waqtida, bizning milliy musteqilliq herkitimiz misli korulmigen pellige koturulup, xelqaradiki melum kuchlerning yardimide shiddetlik kuresh arqiliq musteqilliqni qolgha kelturduq deyli (inshaallah bu xil mumkinchilik meningche bekmu yiraq emes), yengilgen xitay bizni shundaqla tashlap kitermu? Yaq!! bu zeherlik yilan choqum bizni bashqa millet bilen jengge-jidelge salidu, uning birinchi qutritish nishani elwette Qazaqlardur. Xitay awal Osh pajiesidek sirliq weqe peyda qilidu, andin ghezeptin ozini yoqatqan ikki millet taza pomdaqlishiwatqanda biwaste yaki Qazaqistan arqiliq Qazaqlargha qoral,iqtisat,herbiy meshq we pilan qatarliq yardemlerni yetkuzidu, hetta bu qirghinchiliq Qazaqistandiki Uyghur-Qazaq arisighimu tutiship,netijide Qazaqistan we hetta Rosiyemu bu toqunushqa ariliship kirishi mumkin.  Shu chaghda xitaydin ibaret bu kuchluk wehshiy dushmen bilen emdila jengni ayaqlashturghan charchighan Uygurlargha ozining qerindash milliti bilen yene bir meydan jeng qilish asan toxtarmu?

Bu yerde men yene Qazaqlar we Qazaqistanning uniwersal kuchi toghriliq qisqiche mulahize qilip otushni layiq kordum. wetinimizde Qazaq nopusi xitay hisabi boyiche 1.5 million (wetinimizdiki Uyghur nopusining 1/6 ge toghra kelidu) bolup, asasen wetinimizning shimaliy qismidiki Ili Qazaq aptonom oblastigha topliship olturaqlashqan, undin bashqa Qumulning Barikol rayonidimu melum sanda Qazaqlar jaylashqan. Iqtisadiy nuqtidin elip qarighanda Qazaqlarning olturaqlashqan rayonliri su,yaylaq,orman,terilghu yer we kan bayliqliri mol rayonlar bolup, bu rayonlar charwichiliq igilikide ustunlukke ige bolghandin sirt, xitay ishghaliyiti jeryanida bu rayonlarda wujutqa kelgen sanaet-texnika asasimu wetinimizning jenubigha qarighanda bir qeder kuchluk. Shunglashqa kelgusidiki wetinimiz iqtisatida oynaydighan roli intayin muhimdur. Jughrapiyilik nuqtidin qarighanda, bu rayonlar Qazaq, Rus we Mongghol doletliri bilen tutashqan chigra rayonliri bolup, tashqi soda we herbiy stratigiye jehettiki ornimu intayin muhimdur. Emdi Qazaqistangha qarap baqayli. Zimini Asia we Yawropagha yeyilghan,yer kolimi dunyada 9-orunda turidighan bu doletning nopusi texminen 16 million bolup,tebiiy bayliqi bir qeder mol hem Sabiq sovet ittipaqidin qalghan xeli keng kolemdiki sanaetke warisliq qilghan,uniwersal kuchi merkizi asiadiki doletler ichide 1- orunda turidu.Du dolet yene BDT, Shangxai teshkilati, Musteqil doletler birleshmisi we Yawropa bixeterlik hemkarliq orgining resmi ezasi hem NATO tinchliq saqlash herketlirining hemkarliq ezasi bolup, Amerika,Rusiye we xitay qatarliq dunyadiki derijidin tashqiri kuchler bilen bir qeder yaxshi diplomatik munasiwet saqlap kelmekte. Musteqilliqtin kiyin Qazaqistan hokumiti dunyaning her qaysi jayliridiki, jumlidin wetinimizdiki Qazaqlar bilen bolghan her xil alaqini tediriji kucheytip, ular arisidiki Qazaq showinizmliq idiyisining kuchiyisige turtke bolghan. Qazaqistanning wetinimiz bilen 1533 kilometerliq uzun chigra leniyisi bolup, wetinimizdiki Qazaqlar we Qazaqistandiki Uyghurlar asasen mushu chigra rayonlirigha etrapidiki jaylargha topliship olturaqlashqan. Yuquriqi uchurlardin shuni koruwelishqa boliduki, xitay qutratquliqidin kelip chiqish mumkinchiliki bolghan Uyghur-Qazaq toqunushi hergizmu asan yenggili bolidighan bir meydan jeng emestur, uning elip kelidghan ziyininimu tesewwur qilish testur.

Esimde ilgiri xitay yazghuchisi Wang Lixiong "yer kolimi, millet tuzulushi,nopusi we tarixy qatarliq amillardin elip qarighanda,eger kelguside Shinjiangda etnik qirghinchiliqi yuz berip qalsa Bosniyedikidin neche on,hetta yuz hesse dehshetlik we qanliq bolidu" digenidi.Men bu nuqtigha tamamen qoshulimen. Yuqurida biz peqet Qazaqlarnila misalgha alduq, undin bashqa wetinimizde nopusi bir qeder kop bolghan milletlerdin yene Qirghiz,Tajik,Mongghol qatarliqlar bar. xitayning bolgunchilik siyasitining netijiside bu milletlerning Uyghurlar bilen bolghan munasiwitimu oxshimighan derijide yirikleshken bolup,gerche ularning nopusi Qazaqlardek kop bolmisimu,emma xelqarada mushu milletlerni asasi gewde qilghan musteqil doletler bolup, bu nuqta kelgusidiki mumkinchiliki bolghan milliy toqunushni murekkepleshturidighan bir amildur. Yuqurida tilgha elinghan milletlerdin sirt, men yene bir millet toghriliqmu qisqiche toxtalmaqchimen,u bolsa Tunganlardur. Tunganlarning wetinimizdiki nopusi gerche awal tilgha elinghan milletlerdin az bolsimu we shundaqla xelqarada Tunganlarni asasi gewde qilghan musteqil bir dolet mewjut bolmisimu, emma ular bashqa milletlerge oxshimaydighan towendikidek bir nechche alahidilikke ige:

1.Tunganlarning wetinimizdiki olturaqlishishi bir qeder chechilangghu bolup, bir niche rayonda topliship olturaqlashqinidin sirt,wetinimizning Uyghurlar yashaydighan hemme yurtlirida digudek melum sanda Tunganlar yashaydu,shundaqla Tunganlar u jaylardimu yighilip olturaqliship kichik kolemdiki Tungan kommunisi peyda qilghan.Bu nuqta Tungan-Uyghur surkilishining kelip chiqish ehtimalliqini zor derijide ashuridu.

2.Uyghur-Tungan arisidiki milliy adawet bashqa milletlerge qarighanda bir qeder chongqur bolup, gerche biz bu bir ewlat Uyghurlar oz kozimiz bilen kormisekmu,emma asasen Tungan yeghiliqidin xewirimiz bardur, ishinimenki Tunganlarningmu bu tarixlardin xewiri bar. Shunga xitay bu nuqtidin unumluk paydilinishi mumkin.

3.Gerche nopusi az bolsimu, Tunganlarning tebiitidiki jahilliq tupeylidin hasil bolghan jenggiwarliqigha sel qarashqa bolmaydu.Tunganlarning  tarixtin beri Manju,xitay we Uyghurlar bilen elip barghan urush netijiliri buning janliq misalidur.

4.Putun xitay teweside chechilip olturaqlashqan,bolupmu xitayning gherbiy shimaligha toplashqan Tunganlarning milliy ittipaqliqi we omluk derijisi qiyas qilish bir qeder tes bolghan nuqtidur. 2000-yili Shandong diki choshqa beshi weqesidin kelip chiqqan weqening tizlikte nechche olkidiki Tunganlar arisigha tutiship ketishi buning misalidur (Izahat: 2000-yili xitayning Shandong olkisining Tunganlar bir qeder kop toplashqan bir nahiye bazirida sodida Tunganlar bilen azarliship qalghan xitaylar Tungan meschitining derwazisigha chosqining beshini esip qoyghanliqi uchun,Tunganlar bilen xitay puqraliri we saqxhiliri arisida keng kolemlik toqunush kelip chiqqaniken, shundaqla Shandong Tunganlirigha yardem berish uchun Xebei,Xenan we gherbiy shimal olkiliridin atlanghan Tunganlarni tosush jeryanidimu xitay armiye-saqchiliri bilen Tunganlar arisida toqunushlar bolup,xeli kop sanda olush-yarilinish bolghaniken).

Xosh,yuquriqi tehlillerni korup bolghandin kiyin qandaq hissiyatqa keldingiz? Wetinimizdiki milliy munasiwetler intayin xeterlik ehwaldimiken?Chong weziyet Uyghurlar uchun intayin paydisizmiken? Shundaq, eger hemmimiz xitayning damigha dawamliq chushup ketiwersek ehwal intayin xeterlik, weziyetmu intayin paydisiz. Emma shuni tekitlimekchimenki,yuqurida idiye jehettin eng yaman ehwalgha teyyarliq korush uchun ozimizge paydisiz amillarni tehlil qilip ottum, emdi ozimizge paydiliq amillarni korup baqayli:

1. Wetinimizdiki yuqurida misal elinghan milletler bilen Uyghurlar otturisida etnik,til,mediniyet...qatarliq jehetlerdin qoyuq baghlinish bardur, shundaqla tarixtin beri inaq-ittipaq otken bille yashash tarixi we morini-morige tirep tajawuzchilar bilen kuresh qilish tarixi bar. Neq mushu milletlerning birliship kuresh qilish netijiside xitaygha qarshi kurishimiz ghayet zor netijilerni qazinip,1944-yili Sherqiy Turkistan jumhuriyitini qurup chiqaliduq. Shunga bu nuqtini tonup yetken xitay her amallar bilen arimizgha ittipaqsizliq uruqi chechiwatqan bundaq bir peytte, bizmu her amallar bilen bu ittipaqliqni qoghdishimiz kirek.

2. Bu milletlermu oxshashla xitayning zulmigha uchrighan we uchrawatqan bolup, xitayning qoli mushu milletlerningmu qeni bilen boyalghan.Bu buqtidin eytqanda xitay bu milletler bilen Uyghurning ortaq dushminidur. Bu doletlerge wekillik qilghan musteqil doletlermu xitay bilen hergiz xalap yeqinlashmaydu, ular peqet tehdit,besim we menpeet qiziqturushi arqisida shundaq qilishqa mejburlanghan. Kuchluk xitayning mewjutluqi bu doletler uchunmu zor xewpdur. Gerche bu doletler hazir xitay bilen yeqin bolsimu, kelguside ozgirish bolmaydu dep kim kisip eytalaydu? "Siyasida menguluk dost bolmaydu, mengguluk dushmenmu bolmaydu". Yeqinda yuz bergen Turkiye-Israiliye munasiwitidiki dramatik ozgirish neq buning misalighu? Kelguside mushu doletlerdiki rehberlerning yaki hokumran partiyilerning almishishi we yaki xelqaradiki siyasi iqlimning ozgirishi netijiside ularning xitay bilen bolghan munasiwitide ozgirish bolush mumkinchilikimu xeli zordur.Shunga bu hokumetlerning qollishini qolgha kelturushmu intayin muhim xizmettur.

3.Tarixta ozara qanliq urushlarni bashtin kechurgan ikki millet yaki doletning yariship munasiwet ornatqinigha ait hisapsiz misallar bardur, DUQ ning xitay demokratliri bilen uchrishish elip berishimu buning janliq misalidur.Undaq bolghaniken,chongqur tarixi dostluqi bolghan milletler arisidiki mumkin bolghan towunushning aldini elish uchun herket qilish tamamen mumkinghu? Emise ishni nedin bashlash kirek?

Meningche hazirqi qedemde bu mesilige peqet makro nuqtidin towendikiche jawap bireleymen. Uyghur teshkilatliri bu xizmetning jiddiliqini tonup yetip,bu mesilini kuntertipke kirguzushi kirek, Uyghurlarning qanunluq wekili supitide mushu milletlerge wekillik qilghan hokumet,teshkilat we uyushma...qatarliqllar bilen munasiwet ornitip, dialog qanat yaydurushqa tirishish kirek. Ulargha bizning kurishimizning meqsidi,nishani we musteqil bolghandin kiyin yolgha qoymaqchi bolghan dolet tuzumi,milliy siyasiti we diplomatik pirinsiplirini tonushturush kirek. Weten ichi-sirtidiki her bir Uyghurmu aktip halda bu xizmetke qatnishishi kirek, buning usulimu tes emes, bashqa milletlerning hissiyatigha,ghorurigha tesir yetkuzidighan soz-heriketlerni toxtitish,sharait yar bergen ehwal astida etrapidiki alaqe qilalaydighan her bir bashqa millet ezaliri bilen,bolupmu ziyaliliri we xelq arisida tesiri bar erbapliri bilen alaqe ornitishqa tirishish kirek. Ulargha Uyghurlarning koz qarishi,meqsidini,hazirqi weten weziyitini chushendurushi kirek. Mesilen, Uyghurlarning nopusi eng kop millet bolghini uchun nowette xitaylarning asasliq nishan zerbisi boluwatqinini, emma xitaylarning Uyghur mesilisidin qolini boshatqan kuni mushu milletlerge qol salidighinini ilmiy delil pakitlar arqiliq chushendurush kirek, meningche bu nuqta intayin muhimdur, mushundaq qilghandila andin xitayning bolup yoqitish siyasitige qarshi birliksep qurushtin umit bar. Deslepki qedemdiki bu xizmetler bashlanghandila,andin emiliy ehwalgha asasen kiyinki qedem pilanlirini tuzigili bolidu. Ishinimenki birdin ongha,ondin yuzge tarash usuli arqiliq, wetinimizdiki milly munasiwetni peydinpey ongshap ketkili bolidu. Belkim buning uchun uzun waqit ketishi mumkin."Qishning ghemini yazda ye" digen maqal temsilimiz bar,meningche herbir Uyghurning mushu nuqta toghriliq oylinidighan,oz kuchini chiqiridighan,Osh pajiesining wetinimizde tekrarlinishining aldini elishqa kucheydighan peyti yetip keldi.

(Tugidi)

30/07/2010

qanliq.quyash

her bir uyghur oylinishqa tegishlik mesiliken

karakuyax97

men bu temigha bu torbettiki bilimlik kishilirimizning estayidilliq bilen inkas yezishini 2-3 kündin buyan kütken bolsammu nimishqikin inkas yezilmidi. shuning bilen men oylughunumni yizip beqish qararigha keldim.
    magha nisbeten bu tema heqiqeten kishini oylandurghidek tema iken. kelgüsimizni nezerde tutqanda biz üchün bekmu muhim iken.
    menche bizler hazirdin bashlap ili handanlighining charrusiyedin qashqan qazaqlargha yardem qilishi, SHERQÄ° TÃœRKÄ°STAN JUMHURÄ°YÄ°TÄ° ning qurulush jeryanidiki ekber batur, patix baturlarning ittipaqi, delilqan ve ishaqbeklerning jumhuriyitimizdiki orni... qatarliq tarixi veqelerni anglitish arqiliq heqiqi qerindash millet ikenlikimizni bildürüshimiz, komunist düshmenlirimizning zihnimizni bulghighanliqidek rezil qilmishlirini anglitish arqiliq heqiqi qerindashlighimizni his qildurushimiz lazim.
    qirghizlargha kelsek- ularmu bizning heqiqi qerindishimiz. mushundaq bulushigha qarimay uyghur dovlitini xitay bilen til biriktürüp yoq qilghan, semet dugaylining (qashqun karvan) namliq povistida diyilgendek seidiye xanlighining axirqi varislirining muzepper serdar ve dadisi bashchilighidiki qushunining mexpi pilanini 200 qirghiz xitaygha setip yoq qilghan... torbazigha ot quyush,uyghur tijaretchilerni bulash... digendek eskiliklerni qilghan bu oz qerindashlirimizghimu yaxshi xizmet ishlishimiz kerek.
    tungganlargha kelsek ularmu biz bilgen tarixni yaxshi bilidu. 5-6 yilning aldida xitayning bir shehride ikki uyghur yash bir tungganning mihmanxanisigha keptu. tunggan ularning zitigha tigidighan geplerni qiliptu. ularning achchighi kilip bashqa yerdin shunche yataq izligen bolsimu xitaylar yataq bermigeshke amalsiz yene shu tungganning yatiqigha keptu. tunggan ulargha-kilidighanliqinglarni bilettim, xitaylar yataq bermemdiken? yenila musulman tungganlar esqatamdiken? xoja niyaz haji majungyinggha qeydap shingshisey bilen ittipaq qurup xata qildi, nimilar digen bilen din qerindash iduq digen iken. dimek bilidu hetta bizdin bekerek.
    bu din qerindishimizgha yengilip qechishimiz bizning qoralsizlighimizdin, qoralsizlighimiz ularning xiyanitidin idi. eslide biz bu tunggan isimlik qerindishimizgha qeshqeriye dovlitining vaqtidin tartip yardem qilghan, ishengen iduq. xoja niyaz hajimlar ishinip atayiten elchi evetip ekelgen idi. urushta olja alghan barliq qorallargha xiyanet qilghandin kiyin xoja niyaz hajimlar amalsiz shingshisey bilen toxtam tüzgen idi. xulase qilsaq, SHERQÄ° TÃœRKÄ°STAN Ä°SLAM JUMHURÄ°YÄ°TÄ° ni yoq qilghanlar, qeshqerni qangha boyighanlar, xotenni besivelip tungganistan qurghanlar bu din qerindishimiz idi.
    emma bügünki künde biz hemmimizge ortaq ziyan keltürgen bu kona tarixni untup kelgüsimizni yaritish üchün birlikte herket qilishning pilanini oylushimiz kerek.
    xuja niyaz undaq, elixan tore mundaq, exmetjan qasimi shundaq... dep üzimizni bilimlikler qatarida xelila igiz bir yerlerde korgen bilen texi 90- yillarning axirlirida bashqilarrr bir terepte turup tursun ozimizmu birlishelmey nimiler bolmidi, nime künlerni kormiduq.
    ittipaqlishish, birlishish digen eytmaqqa asan  bolghan bilen dunyadiki eng tes mesile. shundaq bolsimu aldi bilen oz ichimizdin bashlap andin kiyin qerindashlirimizdin bashlap oz ara chüshünüshni ilgiri sürüshimiz, tizlikte birlishishni ishqa ashurush üchün gheyret qilishimiz kerek. bu mesilide exli jayida hemmimiz gheyret qilishimiz kerek emma ichimizdiki bilimlik,ixtidarliq, atalghan, tejribilik kishilirimiz aldi bilen bashlamchi bolup gheyret qilishi kerek. bu torgha yizilghanlardin paydilinidighan qerindashlirimiz ichidin chiqqan bilim igilirimiz bardep oylaymen. belki bu yazmilargha ehmiyet bergüchiler bardu.... .
    men bashta bu temini uqup jiddiliship tenlirim titrep ketti. qayta-qayta uqup uzun oylandim.
    qerindashlar ensireshler. muxtajliq, ihtiyat qilishlar menche ajizlighimizdinla bulivatidu. eger bir kün kilip qulimizgha qoral chiqqan, huquq, ixtisat, küchni qulimizgha alghan küni bu siqinti ve vehimiler biz SHERQÄ° TÃœRKÄ°STAN xelqining beshidin kitidu dep qaraymen.
    men ALLAHDÄ°N put-qulumda küchümning bar vaqtida 500 neper qoralliq uyghur yigiti bir yerge kilip SHERQÄ° TÃœRKÄ°STAN ning armiyesini quralisaq, men shu sepning ichide bulalisam dep tileymen. 60 yildin buyan qoralsiz uyghurni ovlap ogünüp qalghan xitay eskiri qulida qoral tutqan, tutqan qoralini atalaydighan SHERQÄ° TÃœRKÄ°STAN eskiri bilenmu urushup baqsa, elvette kerek,menmu shu qatarda xitay digenning eskiri bilen etiship baqsam. Ä° REXMÄ°TÄ° KENG QADÄ°R ALLAH BÄ°ZLERNÄ° MÄ°RADÄ°MÄ°ZGHA YETKÃœZÃœP, PAT YEQÄ°NDA OZ DOVLÄ°TÄ°MÄ°ZNÄ° QURUP CHÄ°QQÄ°LÄ° NÄ°SÄ°P QÄ°LGHAYLA. AMÄ°N.

qozghilang

'Qirghizistandiki étnik toqunush milletlergimu yéyilishi mumkin'
Muxbirimiz irade
2010-08-24
Xelqaraliq krizis guruppisi ICG qirghizistanda yüz bergen étnik toqunush heqqide doklat élan qildi. Uningda qirghizistanning jenubida yéngi bir toqunushning meydangha kélish éhtimalining mewjutluqi heqqide agahlandurush bérilip, eger qirghiz hökümiti buninggha qarita jiddiy tedbir almighan teqdirde étnik toqunushning bashqa az sanliqlarghimu tesir körsitish éhtimalliqi barliqi alahide eskertildi.


www.guardian.co.uk Din élindi.

Qirghizistanning osh shehiri we qara su rayonida qirghiz - Özbék milletliri arisida qanliq toqunush yüz bergendin kéyin, toqunushtin qachqan minglighan özbék qéri - Chöre, ayallar we balilar özbékistan chégrisigha qéchip kelgen bolup, süret, özbékistan chégra armiyisining özbék musapirlarning özbékistanda panalinishigha yardem qiliwatqan körünüshliridin biri.

Bu yil 7 - Ayning 11 - Künidin 14 - Künigiche bolghan ariliqta qirghizistanning jenubida yüz bergen étnik toqunushta asasliqi özbékler bolup, nurghun kishi ölgen, 2000 din artuq turalghu buzghunchiliqqa uchrap 400 mingdin artuq kishi musapir bolghan idi.

Xelqaraliq krizis guruppisi ICG bu heqte élan qilghan doklatida "bu weqe qirghiz waqitliq hökümitining weziyetni kontrol qilishqa ajiz kelgenlikining roshen ispati" dep "hazirqi hökümetning étnik toqunushning seweb we netijilirini bir terep qilishni kéchiktürüshi yéngi bir toqunushning kélip chiqish éhtimalliqini ashurmaqta" dep baha béridu.

Uningda bayan qilinishiche, weqe jeryanidiki bulangchiliq, qatilliq we ot qoyush weqeliri qirghizistanning eslidila ajiz bolghan iqtisadigha éghir selbiy tesir körsetken bolup, bu xil ehwal téximu köp özbék we bashqa étnik guruppilarning sirtqa éqishigha sewebchi bolup, ottura asiyaning omumiy nazuk weziyitige téximu ichkiriligen halda tesir körsitidiken.

Doklatta qirghizistandiki weziyetni eslige keltürüshning uzun hem musheqqetlik ikenliki, chünki u yerde héchqandaq ishenchlik xewpsizlik qoghdash qisimlirining yoqluqi, shunga xelqaraliq musteqil bir tekshürüsh guruppisining weqe üstide tekshürüsh élip bérishi, weqening qayta qozghilishining aldini élish üchün kéreklik tedbirlerning élinishi kérekliki otturigha qoyulghan.

Doklatta mundaq déyilidu: "eger qirghiz hökümiti qirghizistan jenubida kontrolni kücheytmise, qanliq toqunushning qayta sadir bolush éhtimalliqi intayin küchlük. Emma, hemmidin xeterlik bolghini, qirghiz waqitliq hökümiti jenubtiki rayonlarni idare qilish küchini yoqatti. Bu rayon alliqachan zeherlik chékimlik tijaritining xewpi astida turmaqta. Eger hökümet rayondiki küchini yoqatsa, xewp téximu chongiyip, bu yer islam radikalliri qarshi élinidighan bir yerge aylinip kétishi mumkin."

Gerche, qirghiz hökümiti weqedin radikal küchler we islam millitanlirini eyibligen bolsimu, emeliyette buningda bir qanche xil amillar yeni qurmanbék baqiyéfning qalduqliri, bezi muhim siyasiy kishiler we shundaqla zeherlik chékimlik tijaritige oxshash jinayet guruhliriningmu barliqi ilgiri sürülgen we étnik toqunushning perde arqisidiki küchlerni xelqaraliq bir kespiy tekshürüsh bolmay turup éniqlighili bolmaydighanliqi eskertilgen.

Doklatta, "bu toqunush hergizmu birdinla otturigha chiqqan emes, teshkillik, pilanliq halda élip bérilghan. Uning sewebimu hergiz iqtisadiy emes, belki ochuq - Ashkara halda étnik seweblerdin kélip chiqqan" dep körsitilgen.

Uningda yene, hazirqi qirghiz hökümitining xelqaraliq tekshürüsh ömekliri we xelqara xewpsizlikni qoghdash qisimlirining rayongha kélip weziyetni kontrol astigha élishigha qetiy yol qoymay kéliwatqanliqi eyiblengen bolup, xelqara teshkilatlarningmu bu mesilige nisbeten yéterlik ehmiyet bermigenliki, jenubtiki toqunush bolghan rayonlarda qirghiz milletchilikining küchlinip bériwatqanliqi, hökümetning künsayin éship bériwatqan qirghiz milletchiliki xahishigha anche köngül bölmeywatqanliqi bildürülgen we weziyetke qarita eger jiddiy tedbir élinmighan teqdirde, buning u yerdiki bashqa étnik terkiblergimu tesir körsitidighanliqi bayan qilinghan.

Doklatta mundaq déyilidu: "bu qétimliq étnik toqunush özbékler bilen qirghizlar arisidiki ixtilapni téximu chongqurlashturuwetti. Eger mesile hel qilinmaydiken, yene bir qétimliq étnik toqunush 20 yildin kéyin emes, 5 yildin kéyinla otturigha chiqishi mumkin. Eger u yerde qozghuluwatqan ziyade milletchilik xahishi kontrol astigha élinmaydiken, yene bir qétimliq étnik toqunush téximu qisqa waqit ichide yüz bérishi mumkin. U chaghda ziyankeshlikke uchrighuchi terep islamiy küchlerdin medet tilishi mumkin. Bu étnik toqunush rayondiki uyghur, tatar, rus we tungganlar arisighimu tarqilidu."

Doklatning axirida, qirghiz hökümiti we xelqara teshkilatlargha teklip - Pikirler sunulghan bolup, qirghiz hökümitining jalalabad we oshta yüz bergen weqeler üstidin xelqara tekshürüshke yol qoyushi, ziyade milletchi guruppilar we yerlik siyasetchilerning küshkürtishige qarshi küchlük bir xelq awazi yaritishi kérekliki telep qilinghan.

Birleshken döletler teshkilati qatarliq insan heqliri teshkilatliri weqege alahide köngül bölüshke, rayondiki milletler mesilisining toghra bir terep qilinishigha yardem qilishqa chaqirilghan. Shuning bilen birlikte yene, qirghizistandiki saqchi we edliye organlirining islahati, maarip qatarliq sahelerge uzun muddetlik bir pilan boyiche yardem bérishi kérekliki telep qilinghan.

Towendiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerl ... main?encoding=latin